Khi cha mẹ mất kiểm soát thì con học được điều gì về thế giới?
Sự thật là con trẻ không chỉ chịu tổn thương nhất thời mà còn hình thành những nhận thức sai lệch về bản thân, tình yêu và thế giới xung quanh. Trong bài viết này, chuyên gia tâm lý Nguyễn Minh Duyên sẽ phân tích từ góc nhìn chuyên môn về vai trò then chốt của cân bằng cảm xúc trong gia đình đối với sức khỏe tâm lý của con.
Tầm quan trọng của việc nhận thức cân bằng cảm xúc trong gia đình
Sau nhiều năm đồng hành, hỗ trợ gỡ rối tâm lý cho các bạn thanh thiếu niên và phụ huynh, chuyên gia Nguyễn Minh Duyên (Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam – cơ sở Yên Hòa, Trưởng ban Chuyển hóa cùng Chuyên gia khu vực Hà Nội) đúc kết rằng: “Nhận thức và thực hành cân bằng cảm xúc trong gia đình giữ vai trò nền tảng đối với sự phát triển tinh thần của con trẻ.”
Sự đứt gãy trong kết nối gia đình thường không đến từ việc thiếu tình yêu mà đến từ cách người lớn bộc lộ và xử lý cảm xúc trong đời sống hằng ngày. Khi bố mẹ chưa cân bằng được cảm xúc của chính mình, những phản ứng mang tính bộc phát, căng thẳng hoặc mất kiểm soát có thể vô tình để lại sang chấn tâm lý cho con.
“Có rất nhiều các bạn trẻ đến gặp chuyên gia trong tình trạng có biểu hiện của rối loạn lo âu, rối loạn cảm xúc. Thậm chí là có những bạn đã được chẩn đoán là rối loạn tâm thần cấp. Với những người làm nghề như tôi đó thực sự là một nỗi đau.” – Chuyên gia tâm lý Nguyễn Minh Duyên
Bố mẹ yêu con bằng trạng thái cảm xúc ra sao sẽ giúp con định hình sự nhìn nhận về thế giới xung quanh. Khi bố mẹ ý thức được tầm quan trọng của cân bằng cảm xúc, gia đình sẽ trở thành nơi con được lắng nghe, được an toàn và được học cách hiểu chính mình. Đây cũng là nền tảng để con phát triển lành mạnh về mặt tâm lý, xây dựng các mối quan hệ tích cực và hình thành khả năng tự điều chỉnh cảm xúc trong suốt cuộc đời.
Nếu bố mẹ mất cân bằng cảm xúc thì con cái học được điều gì?
Khi con là “hạt nhân” của hệ sinh thái trưởng thành thì bố mẹ chính là hai “vệ tinh” quan trọng bậc nhất.
Ảnh hưởng này thể hiện rõ rệt trên ba khía cạnh cơ bản.
1. Con trở nên thiếu tự tin
Hay nói cách khác, con luôn hoài nghi về giá trị bản thân. Theo chia sẻ của chuyên gia tâm lý Nguyễn Minh Duyên, một trong những ảnh hưởng tiêu cực tới con rõ nét nhất từ việc bố mẹ chưa cân bằng và kiểm soát tốt cảm xúc.
Sự thiếu tự tin này không xuất hiện một cách đột ngột, mà được hình thành âm thầm qua thời gian và biểu hiện thông qua cách mà con nhìn nhận, thể hiện với thế giới xung quanh về bản thân.
Trong quá trình đồng hành cùng thanh thiếu niên, chuyên gia Minh Duyên từng hỗ trợ trường hợp là nữ sinh lớp 12. Ngày học cấp 1, cấp 2, con có có thành tích học tập rất tốt. Tuy nhiên, khi lên lớp 11, vì áp lực thi cử, sự định hướng nghề nghiệp chưa phù hợp và những căng thẳng trong gia đình, con bắt đầu mất ngủ, lo âu, khép mình. Mất động lực, chán nản khiến con dần rơi vào trạng thái bất ổn tâm lý. Các bác sĩ tâm thần đã kết luận rằng con lo âu, trầm cảm ở mức độ nặng.
Trong quá trình đồng hành chuyên sâu, chuyên gia Minh Duyên đã dần dần giúp con tìm ra nguyên nhân cốt lõi gây nên tình trạng này.
Chuyên gia kể rằng: “Bạn ấy sinh ra trong một gia đình mà có một tuổi thơ không được ôm ấp trọn vẹn về cảm xúc. Bố mẹ gặp áp lực kinh tế và có nhiều điểm không hòa hợp, nhiều lần lời qua tiếng lại. Ở các giai đoạn thi cử, áp lực học tập gia tăng, thêm vào đó là việc bố mẹ trực tiếp kèm học, dùng nhiều câu nói mang tính “sát thương” về mặt tinh thần với con.”
Nước mắt lã chã rơi, con chia sẻ với chuyên gia về việc bị bố mắng nhiếc, bạo lực tình thần và thể xác:
Mỗi lần con không làm được bài, bố chửi, đánh con. Những vết thương tinh thần và thể xác ấy luôn âm ỷ tồn tại và âm thầm ảnh hưởng, định hình cách mà con nhìn nhận về giá trị bản thân của mình.
Dần dần, con hình thành cảm giác mình kém cỏi, vô dụng, đặc biệt mỗi lần thi cử không đạt kết quả như mong đợi. Những lời nói trong quá khứ của bố mẹ trở thành tiếng vọng dai dẳng trong tâm trí, khiến con liên tục nghi ngờ giá trị bản thân.
Theo chuyên gia Minh Duyên: “Chính những tổn thương âm thầm này đã bào mòn sự tự tin của con, ảnh hưởng đến cách con đối diện với học tập, các mối quan hệ và cả hành trình trưởng thành sau này. Đáng quan ngại là đây không phải là một trường hợp cá biệt, mà là câu chuyện lặp lại ở nhiều con trẻ mà chuyên gia từng đồng hành hỗ trợ gỡ rối tâm lý.”
2. Các con định hình sai lệch về tình yêu, về cuộc sống hôn nhân.
Khi bố mẹ chưa kiểm soát tốt cảm xúc trong mối quan hệ vợ chồng, những lần cãi vã to tiếng, căng thẳng kéo dài không chỉ dừng lại ở người lớn mà còn tác động trực tiếp tới con. Chuyên gia Minh Duyên chia sẻ rằng trong quá trình làm việc, chị gặp nhiều người con, đặc biệt là các bạn nữ đã trưởng thành, mang trong mình niềm tin sai lệch về tình yêu và hôn nhân.
Do con trẻ có xu hướng sao chép cách hành xử và bộc lộ cảm xúc của bố mẹ, vậy nên việc chứng kiến bố mẹ thường xuyên xung đột khiến con dễ rơi vào trạng thái lo âu, né tránh tình yêu và thiếu tự tin khi xây dựng mối quan hệ ở tuổi trưởng thành.
3. Ảnh hưởng đến cách thể hiện hành vi của con
Nhiều hành vi lệch chuẩn ở con như nói dối, né tránh, chống đối hay thu mình không xuất hiện ngẫu nhiên, mà thường bắt nguồn từ môi trường cảm xúc trong gia đình.
Cách bố mẹ hành xử, bộc lộ và xử lý cảm xúc hằng ngày không chỉ tác động tức thời đến con, mà còn dần dần định hình cách con nhìn nhận thế giới xung quanh. Thông qua những tương tác rất đời thường trong gia đình, con học cách hiểu cảm xúc, hình thành niềm tin và xây dựng phản ứng của mình trước các mối quan hệ.
Chuyên gia tâm lý Minh Duyên từng tiếp nhận một trường hợp là một bạn nam đến phòng tham vấn với biểu hiện nói dối mang tính vô thức. Qua quá trình lắng nghe và khai thác câu chuyện, chuyên gia nhận thấy rằng hành vi nói dối ở đây không đơn thuần là thói quen xấu, mà là một cơ chế tự bảo vệ. Trong gia đình của bạn, mỗi lần con có hành vi bị cho là chưa đúng, bố mẹ thường phản ứng bằng la mắng, cãi vã, thậm chí là đánh đập. Trước những tác nhân cảm xúc mạnh và không an toàn đó, con học được rằng để tồn tại và giữ hòa khí trong gia đình, việc che giấu sự thật hoặc nói khác đi là lựa chọn ít tổn thương nhất.
Phía sau mỗi hành vi lệch chuẩn của con thường tồn tại một khối cảm xúc chưa được giải tỏa. Những cảm xúc này không tự sinh ra, mà phần lớn được hình thành thông qua sự sao chép từ chính bố mẹ – những người gần gũi và có ảnh hưởng sâu sắc nhất.
Một biểu hiện khác thường gặp là việc con dễ giật mình, sợ hãi mỗi khi người lớn to tiếng, kể cả khi không phải bị mắng. Theo chuyên gia Minh Duyên, đây là dấu hiệu cho thấy hệ thần kinh cảm xúc của con đang bị kích hoạt. Điều quan trọng trong trường hợp này là sự trấn an và việc tìm ra nguyên nhân gốc rễ. Nó bao gồm cả hòa khí trong gia đình và những trải nghiệm của con ở trường lớp.
Chuyên gia nhấn mạnh vai trò của sự kết nối cảm xúc tích cực, trong đó một hành động đơn giản như cái ôm yêu thương có thể mang lại cảm giác an toàn sâu sắc cho con. Khi con cảm nhận được rằng bố mẹ là nơi nương tựa, là “đại dương yêu thương”, con không đơn độc trên thế giới này.
Công thức chuyển hóa cảm xúc tiêu cực
Một trong những thách thức lớn nhất của bố mẹ trong hành trình nuôi dạy con không nằm ở kiến thức hay kỹ năng, mà nằm ở khả năng cân bằng cảm xúc.
Chuyên gia Minh Duyên cho rằng, giải pháp cốt lõi để bố mẹ tối ưu hành vi cảm xúc nằm ở hai từ: Tu tập. Tu tập ở đây không mang ý nghĩa tôn giáo, mà là quá trình tu sửa và rèn luyện nội tâm, giúp người lớn phát triển trí tuệ đúng đắn về kiểm soát cảm xúc.
Kiểm soát cảm xúc không đồng nghĩa với đè nén. Đè nén là khi bố mẹ cố gắng kìm giữ cơn giận trong trạng thái căng cứng, cơ thể và tâm trí đều chịu áp lực. Ngược lại, quản trị cảm xúc là khả năng nhận diện, gọi tên và giải tỏa cảm xúc theo cách lành mạnh, có ý thức và có trách nhiệm.
Bố mẹ thường chia sẻ rằng họ rất yêu thương con, nhưng đồng thời cũng mang theo nhiều áp lực từ công việc, cuộc sống và chính những kỳ vọng dành cho bản thân. Là một người mẹ, chuyên gia Minh Duyên cũng rất thấu hiểu những khó khăn trên hành trình đồng hành cùng con.
Tuy nhiên, trước mỗi hành vi với con, bố mẹ cần dừng lại và tự đặt một câu hỏi quan trọng, giúp bố mẹ chuyển từ phản xạ cảm xúc sang ý thức lựa chọn hành vi:
- Hành vi này đang kéo con lại gần hay đang đẩy con ra xa?
- Nếu tiếp tục lặp lại những cách phản ứng cũ, liệu con có phát triển tốt hơn hay trở thành một phiên bản khiến chính bố mẹ lo lắng?
3 bước giúp phụ huynh chuyển hóa tâm trạng tiêu cực:
Bước 1 – Đón nhận cảm xúc
Dưới góc nhìn tâm lý học, chuyên gia tâm lý Minh Duyên chia sẻ rằng: “Giận dữ là một cảm xúc tự nhiên của con người, nhất là khi bố mẹ chịu nhiều áp lực công việc và cuộc sống. Tuy nhiên, cảm xúc không được nhận diện và điều chỉnh kịp thời thì con trẻ có thể bị ảnh hưởng trước hết bởi bầu không khí căng thẳng trong gia đình, từ đó tác động tới hành vi và cảm nhận an toàn của con.”
Khi xuất hiện những tác nhân khiến bố mẹ khó chịu, tức giận hay căng thẳng, việc cần làm không phải là chối bỏ hay kìm nén, mà là cho phép cảm xúc đó được tồn tại. Cách bố mẹ đón nhận cảm xúc của mình cũng chính là cách con học được rằng mọi cảm xúc, dù dễ chịu hay khó chịu thì cảm xúc đều xứng đáng được tôn trọng.
Với những tình huống đã xảy ra, bố mẹ không thể thay đổi quá khứ nhưng có thể sửa chữa bằng cách xin lỗi con, thừa nhận sự vụng về của mình và khẳng định tình yêu dành cho con.
Bố mẹ có thể chuyển hóa tình huống này thành bài học về quản trị cảm xúc.
Con thấy rằng khi mà mẹ chưa cân bằng được cảm xúc có thể ảnh hưởng đến con?
Nếu rơi vào trong bối cảnh đó, con có hành xử khác đi như thế nào để tạo nên một cái bầu không khí dễ chịu hơn?
Bước 2 – Gọi tên cảm xúc
Bố mẹ có thể chia sẻ cảm xúc của mình với con rằng đang tức giận hay lo lắng, cần thời gian để cân bằng lại cảm xúc. Sau cùng, bố mẹ cần quay về quan sát chính mình, lắng lại để nhận diện điều gì đang kích hoạt cảm xúc đó.
Bước 3 – Thực hành bài tập “Điểm dừng thần thánh”
Khi có tác nhân kích hoạt cảm xúc như áp lực công việc, mệt mỏi hoặc những tình huống căng thẳng, bố mẹ cần chủ động dừng lại một nhịp. Việc tập trung vào hơi thở, hít vào thật sâu và thở ra chậm rãi giúp cơ thể và tâm trí chuyển trạng thái. Kỹ thuật này đơn giản nhưng có giá trị lớn trong việc giảm căng thẳng, giúp bố mẹ lấy lại sự bình tĩnh trước khi phản ứng, từ đó tạo môi trường cảm xúc an toàn hơn cho con trẻ.
Tại sao công thức này giúp bố mẹ thể hiện cảm xúc thật mà không gây tổn thương tâm lý cho con?
Trong quá trình nuôi dạy con, nhiều bố mẹ rơi vào tình thế giằng co nội tâm: nếu kìm nén cảm xúc, bản thân trở nên căng thẳng và mệt mỏi; nhưng nếu bộc lộ cảm xúc thật, lại lo sợ gây tổn thương tâm lý cho con. Theo chuyên gia tâm lý Minh Duyên, mấu chốt của vấn đề không nằm ở việc “có nên thể hiện cảm xúc hay không”, mà nằm ở cách bố mẹ quản trị và chuyển hóa cảm xúc của chính mình.
Cách bố mẹ bộc lộ cảm xúc chính là bài học trực tiếp mà con tiếp nhận mỗi ngày. Con không chỉ nghe lời dạy, mà quan sát cách người lớn phản ứng trước căng thẳng, xung đột và thất bại. Trẻ không dễ bị “qua mặt” bằng việc bố mẹ cố che giấu cảm xúc hay đóng kín các cuộc trò chuyện. Sự kết nối cảm xúc diễn ra ở tầng sâu hơn, thông qua năng lượng, sự hiện diện và tính chân thành.
Khi bố mẹ thực hành trí tuệ cảm xúc một cách nhất quán, con học được rằng cảm xúc là điều tự nhiên và có thể được quản trị an toàn.
Cảm xúc giống như chú ngựa chúng ta làm chủ chú ngựa bằng một cái sự hiểu biết đúng đắn và để rồi chúng ta cân bằng được cảm xúc.
Với những bố mẹ từng nhiều lần mất kiểm soát cảm xúc trong quá khứ, chuyên gia Minh Duyên khẳng định rằng việc điều chỉnh vẫn luôn khả thi. Cuộc sống là một dòng chảy liên tục. Quá khứ không thể thay đổi, nhưng cách nhìn nhận và hành động ở hiện tại thì có thể.
Mỗi hành vi trong quá khứ đều phản ánh mức độ nhận thức tốt nhất của bố mẹ tại thời điểm đó. Việc tự phán xét hay chỉ trích bản thân không giúp cải thiện mối quan hệ gia đình. Khi bố mẹ trưởng thành hơn về mặt cảm xúc, con cũng được hưởng lợi từ sự thay đổi ấy.
Thực hành trí tuệ cảm xúc không chỉ giúp bố mẹ cân bằng nội tâm, mà còn tạo ra một môi trường an toàn, nơi con được lớn lên trong sự thấu hiểu, tôn trọng và kết nối lành mạnh.
Bạn cần có sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý Nguyễn Minh Duyên, vui lòng liên hệ Hotline: 096 589 8008 hoặc đặt ngay lịch hẹn với chuyên gia tại đây.
Có thể bạn quan tâm:
Trở thành người đầu tiên bình luận cho bài viết này!