Bạo lực bộc phát: Mâu thuẫn nhỏ – Hậu quả lớn
Liên tiếp những vụ hành hung giữa nơi công cộng khiến nhiều người đặt câu hỏi: Vì sao con người ngày càng dễ nổi nóng và lựa chọn bạo lực để giải quyết mâu thuẫn? Hãy cùng Thạc sĩ Tâm lý Nguyễn Minh Duyên phân tích nguyên nhân và đề xuất những giải pháp từ góc nhìn tâm lý học.
Phóng viên: Thưa Thạc sĩ Tâm lý Nguyễn Minh Duyên, chỉ trong thời gian ngắn gần đây thì liên tiếp rất nhiều các vụ việc hành hung giữa nơi công cộng xảy ra giữa Hà Nội và trong địa phương khác. Dưới góc nhìn tâm lý học xã hội, điều gì đang khiến con người mất kiểm soát cảm xúc và lựa chọn bạo lực để giải quyết mâu thuẫn?
Thạc sĩ Tâm lý Nguyễn Minh Duyên: Dưới góc nhìn của tôi, khi nói đến việc một người mất kiểm soát cảm xúc và lựa chọn bạo lực để giải quyết mâu thuẫn thì chúng ta cần nhìn vào nguyên nhân gốc rễ, chứ không chỉ nhìn vào sự việc xảy ra ở thời điểm đó.
Theo khoa học thần kinh, một trong những nguyên nhân có thể liên quan đến vùng vỏ não trước trán – khu vực đảm nhiệm chức năng điều tiết cảm xúc, ghi nhớ, khả năng thích ứng và làm chủ áp lực. Nếu vùng não này bị tổn thương hoặc chịu ảnh hưởng bởi những sang chấn nào đó thì khả năng kiểm soát cảm xúc của một người cũng sẽ bị suy giảm. Đây là yếu tố đầu tiên.
Yếu tố thứ hai, dưới góc nhìn tâm lý học, là những sang chấn tuổi thơ và các trải nghiệm tiêu cực trong quá trình trưởng thành. Những trải nghiệm đó có thể để lại những “dấu ấn cảm xúc”, giống như những nút đỏ chỉ cần gặp đúng người, đúng tình huống là sẽ bị kích hoạt. Khi ấy, người ta phản ứng rất mạnh mà bản thân họ cũng chưa chắc đã ý thức được điều gì đang diễn ra bên trong mình.
Yếu tố cuối cùng là sự thiếu hụt kỹ năng cân bằng và làm chủ cảm xúc. Tôi cho rằng chúng ta đang thiếu sự đầu tư đúng mức cho việc giáo dục kỹ năng cảm xúc. Tôi không phủ nhận vai trò của việc học kiến thức trên trường, nhưng để một con người phát triển toàn diện thì ngoài trí tuệ còn cần năng lực quản lý cảm xúc, khả năng ứng xử và thích nghi trong đời sống. Điều quan trọng không chỉ là dạy kỹ năng, mà còn là ý thức của gia đình, nhà trường và chính mỗi cá nhân về giá trị của những kỹ năng đó. Thiếu thì chúng ta hoàn toàn có thể bồi đắp, nhưng trước hết phải nhận ra rằng đó là một nền tảng rất quan trọng.
Tôi nghĩ xã hội cũng cần nuôi dưỡng văn hóa nhường nhịn. Nhường nhịn không có nghĩa là yếu đuối hay thua thiệt. Khi một người đủ nhận thức để hạ cái tôi của mình xuống, lựa chọn dừng lại thay vì đối đầu, thì đó là biểu hiện của sự trưởng thành và trí tuệ.
Còn nếu nhìn ở góc độ xã hội, nhiều người cho rằng áp lực cuộc sống là nguyên nhân dẫn đến bạo lực. Quan điểm của cá nhân tôi thì áp lực cuộc sống chỉ là chất xúc tác, chứ không phải nguyên nhân gốc rễ.
Thực tế, ở người trưởng thành, áp lực cơm áo gạo tiền, áp lực công việc hay những căng thẳng kéo dài khiến hệ viền trong não bộ, đặc biệt là hạch hạnh nhân (Amygdala), luôn ở trạng thái cảnh giác cao. Khi đó, chỉ một kích thích rất nhỏ cũng có thể khiến não kích hoạt cơ chế “chiến đấu”, dẫn đến những phản ứng nóng giận vượt ngoài tầm kiểm soát. Có người mang sự căng thẳng đó về gia đình, có người lại bộc phát ở nơi công cộng. Điều này cho thấy bạo lực không xuất hiện ngẫu nhiên mà thường là kết quả của một quá trình tích tụ kéo dài.
Áp lực khiến những xung đột và cảm xúc bị dồn nén bộc phát nhanh hơn, mạnh hơn, nhưng bản thân áp lực không tự tạo ra bạo lực nếu bên trong con người đó không tồn tại những vấn đề chưa được giải quyết.
Nếu nhìn theo tiến trình nhân – quả thì tôi hay ví áp lực cuộc sống giống như “duyên”, tức là những điều kiện bên ngoài làm cho sự việc xảy ra nhanh hơn. Còn “nhân” vẫn là những tổn thương, những trải nghiệm và sự thiếu kỹ năng quản trị cảm xúc đã tồn tại từ trước. Muốn hạn chế những hành vi bạo lực trong cộng đồng thì chúng ta cần đi vào xử lý cái “nhân” đó, thay vì chỉ tập trung vào những yếu tố bề nổi.
Phóng viên: Nhiều vụ việc xuất phát từ va chạm rất nhỏ nhưng nhanh chóng leo thang thành xô xát, thậm chí là hành hung nghiêm trọng và điều này phản ánh như thế nào về văn hóa ứng xử, thưa Thạc sĩ?
Thạc sĩ Tâm lý Nguyễn Minh Duyên: Tôi cho rằng điều này, phần nào phản ánh sự phình to của cái tôi trong cách ứng xử của con người hiện nay.
Cái tôi ấy thực chất gắn với cơ chế của bản ngã, với những nỗi sợ và những thiếu hụt về mặt cảm xúc chưa từng được bù đắp từ rất sớm. Vì thế, khi bước vào một tình huống va chạm, họ dễ cho rằng mình là người quan trọng nhất, nhu cầu của mình đang bị xâm phạm, sự tôn trọng dành cho mình đang bị người khác lấy mất.
Và khi cảm thấy lòng tự trọng hay niềm kiêu hãnh cá nhân bị đe dọa, họ lập tức tìm cách bảo vệ nó. Đáng tiếc là nhiều người lại không có kỹ năng để bày tỏ quan điểm, bảo vệ chính kiến của mình một cách nhịp nhàng, có văn hóa. Thay vì đối thoại bằng trí tuệ, họ lại lựa chọn bạo lực, lựa chọn nắm đấm.
Theo tôi, đó cũng là biểu hiện của sự thất bại trong văn hóa ứng xử. Bởi khi một người phải dùng đến bạo lực để khẳng định mình, thì cũng có nghĩa là họ đã không còn đủ khả năng để thuyết phục người khác bằng sự điềm tĩnh và trí tuệ của chính mình.
Phóng viên: Sau mỗi vụ việc, các clip bạo lực thường lan truyền rất nhanh trên mạng xã hội, kéo theo rất nhiều bình luận kích động hoặc cổ súy hành vi “ăn miếng trả miếng”. Theo Thạc sĩ Tâm lý Minh Duyên, mạng xã hội đang tác động như thế nào với hành vi bạo lực và tâm lý của đám đông?
Thạc sĩ Tâm lý Nguyễn Minh Duyên: Tôi nghĩ chúng ta cần nhìn nhận vấn đề này một cách khách quan, tức là phải thấy cả tác động tích cực lẫn tác động chưa được mong muốn của mạng xã hội.
Cả nạn nhân và người gây ra hành vi bạo lực đều phải đối diện với việc hình ảnh của mình bị lưu lại, bị chia sẻ và lan truyền trên rất nhiều nền tảng. Thời gian có thể trôi qua, nhưng những tổn thương về mặt tâm lý, những vết sẹo trong lòng thì không dễ gì biến mất. Đó là những tác động mà tôi cho rằng chưa hề được mong muốn.
Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, tôi cũng không phủ nhận những giá trị tích cực của mạng xã hội. Điều đầu tiên là nhiều vụ việc sẽ không bị chìm xuống nếu cộng đồng cùng lên tiếng. Khi dư luận quan tâm, cơ quan chức năng cũng có điều kiện vào cuộc nhanh hơn để xác minh và xử lý. Điều này góp phần tạo ra sự răn đe đối với những hành vi bạo lực.
Điều thứ hai, chính từ việc chứng kiến những vụ việc và những hậu quả đi kèm, mỗi người khi tham gia mạng xã hội cũng có cơ hội nhìn lại và điều chỉnh hành vi của mình. Nếu biết tiếp cận thông tin một cách tỉnh táo, chúng ta sẽ ý thức rõ hơn về trách nhiệm của bản thân, từ đó hạn chế những hành động nóng vội có thể dẫn đến những hệ lụy đáng tiếc.
Phóng viên: Vậy, hệ lụy khi chúng ta không kiểm soát được cảm xúc của bản thân mình là như thế nào?
Thạc sĩ Tâm lý Nguyễn Minh Duyên: Nếu chúng ta không kiểm soát được cảm xúc của mình thì hệ lụy sẽ rất đáng tiếc. Trước hết, người chịu tổn thương chính là nạn nhân, không chỉ về mặt sức khỏe thể chất mà cả sức khỏe tinh thần.
Trong những trường hợp gây tổn hại nghiêm trọng cho người khác, người tạo ra hành vi mất kiểm soát cảm xúc hoàn toàn có nguy cơ đứng trước vòng lao lý.
Và đặc biệt là khi những hành vi này được chia sẻ, lan truyền trên mạng xã hội. Nếu chúng ta không có sự kiểm duyệt và kiểm soát, nó rất dễ tạo ra một làn sóng kích động, lây lan những cảm xúc tiêu cực, từ đó ảnh hưởng đến cả môi trường xã hội chứ không còn là câu chuyện của riêng một cá nhân nữa.
Phóng viên: Trong các vụ việc gần đây thì những hành vi bạo lực, những hành vi ứng xử không đúng hầu như đều có thể xuất phát từ những người thực sự đã trưởng thành, thậm chí là những người lớn tuổi. Thạc sĩ Minh Duyên đánh giá như thế nào về năng lực ứng xử hành vi của nhóm người này?
Thạc sĩ Tâm lý Nguyễn Minh Duyên: Thực ra, chúng ta cần phân biệt giữa trưởng thành về tuổi và trưởng thành về mặt cảm xúc. Một người có thể đã lớn tuổi, có rất nhiều năm trải nghiệm cuộc sống, rất giỏi trong lĩnh vực chuyên môn của mình, thậm chí đang là cha mẹ hoặc giữ những vị trí rất cao trong công việc. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc họ đã thực sự trưởng thành về cảm xúc.
Trưởng thành về cảm xúc không phải là không được phép có cảm xúc tiêu cực hay không bao giờ tức giận. Quan trọng hơn là mình có năng lực nhận diện cảm xúc của chính mình, biết quan sát điều gì đang diễn ra bên trong, để từ đó chuyển hóa thành những hành vi và cách ứng xử phù hợp.
Vậy nên, giải pháp vẫn phải bắt đầu từ cái lõi. Đó là mỗi người, dù ở độ tuổi nào hay đang đảm nhận vai trò gì trong xã hội, cũng cần quay về với chính mình để vun bồi nội lực bên trong, học cách làm chủ cảm xúc. Khi làm được điều đó thì cách ứng xử của chúng ta trước những tình huống căng thẳng cũng sẽ khác đi rất nhiều
Phóng viên: Ngoài ra, nạn nhân trong các vụ bạo lực gần đây hầu như đều xuất phát từ nhóm yếu thế – phụ nữ, trẻ em, hoặc thậm chí có cả người già. Thạc sĩ đánh giá sao khi mà các nạn nhân đều là tập trung vào những đối tượng này?
Thạc sĩ Tâm lý Nguyễn Minh Duyên: Đầu tiên phải nhìn từ chính người có hành vi bạo lực. Khi một người rơi vào trạng thái mất kiểm soát cảm xúc thì cơ chế sinh tồn của họ vẫn hoạt động, tức là chiến đấu, bỏ chạy hoặc đóng băng. Và khi họ lựa chọn “chiến đấu”, họ thường sẽ hướng sự tấn công đến những đối tượng yếu thế hơn mình, những người mà họ nghĩ là ít có khả năng phản kháng. Vô tình, phụ nữ, trẻ em hay người già lại trở thành “con mồi” để họ trút bỏ cảm xúc tiêu cực.
Phần thứ hai, tôi cho rằng cũng đến từ chính những người thuộc nhóm yếu thế. Nhiều người trong số họ mang những phức cảm tự ti từ bên trong, có nỗi sợ mất an toàn, rất cần được bộc lộ cảm xúc nhưng lại chưa biết cách. Thậm chí có những người trước đó cũng đã từng là nạn nhân của những vụ việc tương tự.Chính vì vậy, họ chưa có đủ năng lực để xây dựng những giới hạn, những ranh giới lành mạnh nhằm bảo vệ bản thân. Và khi chưa thiết lập được những ranh giới đó thì vô tình họ có thể tiếp tục trở thành đối tượng của những hành vi bạo lực, không chỉ một lần mà có khi là nhiều lần liên tiếp.
Phóng viên: Trong xã hội thì mâu thuẫn là chuyện bình thường. Vậy thì cách giải quyết như thế nào có thể được xem là trưởng thành?
Thạc sĩ Tâm lý Nguyễn Minh Duyên: Theo tôi, không ai có thể sống mà không va chạm, không bất đồng. Điều quan trọng không phải là có mâu thuẫn hay không, mà là mình giải quyết mâu thuẫn đó như thế nào. Đó mới là dấu hiệu của sự trưởng thành.
Để làm được điều đó, trước hết chúng ta cần rèn luyện khả năng kiểm soát cảm xúc của mình và chủ động phòng ngừa những phản ứng bạo lực, dù là bằng lời nói hay hành động.
Tôi rất tâm đắc với mô hình điều tiết cảm xúc gồm 5 bước của nhà tâm lý học James Gross:
- Lựa chọn tình huống, tức là hạn chế những môi trường hoặc những yếu tố dễ châm ngòi cho cảm xúc tiêu cực.
- Thay đổi tình huống nếu có thể.
- Điều tiết sự chú ý.
- Thay đổi cách nhìn nhận, thay đổi nhận thức của mình với vấn đề.
- Điều tiết phản ứng của bản thân.
Đó là nền tảng. Còn trong quá trình trực tiếp đồng hành với rất nhiều người đang gặp khó khăn về tâm lý, tôi thường hướng dẫn một kỹ thuật rất ngắn mà tôi gọi là “Cái phanh”.
Tôi hay ví như chiếc xe đạp vậy. Xe đi nhanh được là nhờ có phanh. Chính cái phanh giúp chúng ta không bị ngã. Trong những mâu thuẫn của cuộc sống cũng vậy, muốn ứng xử hợp lý hơn thì trước tiên chúng ta phải biết “phanh” chính mình.
- Bước đầu tiên là ngưng lại. Chỉ cần dừng vài giây thôi.
- Bước thứ hai là đưa sự chú ý về hơi thở. Hít vào, thở ra chậm trong khoảng 3 đến 5 giây. Hơi thở sẽ giúp cơ thể điều hòa lại hệ thần kinh, giúp cảm xúc dịu xuống rất nhiều.
- Bước thứ ba là quan sát cơ thể mình. Lúc nóng giận, tim có đang đập nhanh không? Mặt có đang căng lên không? Vai, cổ hay bàn tay có đang gồng cứng không? Chỉ cần nhận ra những thay đổi rất nhỏ đó thôi, chúng ta đã bắt đầu lấy lại được sự chủ động.
- Và bước cuối cùng là quay trở lại với việc mình cần làm, hoặc quay lại cuộc trò chuyện trong một trạng thái bình tĩnh hơn.
Kỹ thuật này nghe thì rất đơn giản, nhưng lại có hiệu quả rất lớn. Bởi rất nhiều xung đột đáng tiếc xảy ra chỉ vì chúng ta phản ứng quá nhanh khi cảm xúc đang ở đỉnh điểm. Nếu biết dừng lại vài giây, rất nhiều mâu thuẫn đã có thể được chuyển hóa bằng sự thấu hiểu thay vì sự đối đầu.
Tuy nhiên, tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng kiểm soát cảm xúc không phải là năng lực có được trong một sớm một chiều. Nó cũng giống như việc tập gym vậy. Chúng ta cần luyện tập mỗi ngày. Khi bình thường mình rèn được thói quen quan sát, điều tiết cảm xúc thì đến lúc tình huống thật sự xảy ra, mình mới có thể sử dụng những gì đã vun bồi để ứng xử một cách trưởng thành hơn.
Phóng viên: Vậy thì để hạn chế tình trạng hành hung, bạo lực nơi công cộng thì cần những giải pháp gì từ phía gia đình, nhà trường, cộng đồng và cơ quan chức năng nhằm xây dựng lại văn hóa ứng xử văn minh, an toàn cho xã hội?
Thạc sĩ Tâm lý Nguyễn Minh Duyên: Theo tôi, để hạn chế những vụ hành hung, bạo lực nơi công cộng thì không thể chỉ trông chờ vào một cá nhân hay một giải pháp đơn lẻ. Điều này cần có sự chung tay của gia đình, nhà trường, cộng đồng và cả các cơ quan chức năng.
Trước hết là về phía gia đình. Tôi luôn cho rằng, chúng ta là sản phẩm của các mối quan hệ và mối quan hệ đầu tiên, mật thiết nhất của một đứa trẻ chính là gia đình. Vì vậy, đừng chỉ đến khi xảy ra sự việc rồi mới nói đến vai trò của cha mẹ. Cha mẹ cần là người đồng hành, giúp con học cách làm chủ cảm xúc ngay từ những năm tháng đầu đời. Điều đó đến từ việc lắng nghe con, kết nối với con, nhưng cũng bắt đầu từ chính việc cha mẹ biết cân bằng, điều tiết cảm xúc của mình. Bởi trẻ học rất nhiều thông qua việc quan sát.
Bên cạnh đó, cha mẹ cũng có thể cùng con trao đổi về những tình huống giả định, để khi xung đột thực sự xảy ra, con đã có sẵn những cách ứng xử phù hợp thay vì phản ứng theo cảm xúc nhất thời. Hay nói cách khác, chúng ta đang gieo cái “nhân” từ rất sớm, chứ không chỉ đợi đến khi có “quả” rồi mới tìm cách xử lý. Nếu có điều kiện, cha mẹ cũng nên tạo cơ hội để con tham gia những chương trình rèn luyện kỹ năng làm chủ cảm xúc, kỹ năng giải quyết xung đột phù hợp với lứa tuổi.
Về phía nhà trường, đây cũng là một đối tác rất quan trọng trong việc phòng ngừa bạo lực. Theo tôi, những chương trình giáo dục cảm xúc, quản lý cảm xúc hay kỹ năng ứng xử cần được đưa vào các hoạt động ngoại khóa, hoặc thông qua các buổi chia sẻ cùng chuyên gia. Giá trị của những chương trình này nằm ở tính phòng ngừa, tức là chuẩn bị cho các em trước khi vấn đề xảy ra, thay vì chỉ can thiệp khi mọi chuyện đã trở nên nghiêm trọng.
Còn về phía cộng đồng và các cơ quan chức năng, tôi vẫn cho rằng mạng xã hội là một con dao hai lưỡi. Những hình ảnh bạo lực, những nội dung mang tính kích bác, cổ súy hay lan truyền hành vi tiêu cực nếu không được kiểm soát sẽ rất dễ tạo ra tâm lý bắt chước, đặc biệt ở các bạn trẻ khi các em chưa có đủ năng lực sàng lọc thông tin và kiểm soát hành vi của mình. Vì vậy, rất cần sự kiểm duyệt từ các cơ quan chức năng, đồng thời cũng cần tiếng nói của cộng đồng để không cổ súy cho những hành vi lệch chuẩn mà cùng nhau xây dựng một môi trường ứng xử văn minh hơn.
Và cuối cùng, điều quan trọng vẫn là ở chính mỗi người. Đặc điểm khí chất, nét tính cách hay cách mỗi người nhìn nhận vấn đề đều ảnh hưởng đến cách họ phản ứng trong những tình huống xung đột. Bởi mọi hành vi đều bắt nguồn từ suy nghĩ. Khi chúng ta biết nhận diện cảm xúc, biết cân bằng cảm xúc của mình thì sẽ có khả năng điều tiết hành vi tốt hơn. Đó cũng là nền tảng để xây dựng một môi trường công cộng văn minh, an toàn và giảm thiểu những hành vi bạo lực trong xã hội.
Xin cảm ơn Thạc sĩ Tâm lý Nguyễn Minh Duyên đã nhận lời tham gia phỏng vấn!
Có thể bạn quan tâm:
Trở thành người đầu tiên bình luận cho bài viết này!