Chuyên gia tâm lý cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn đằng sau hình tượng “con ngoan”
Trong nhiều gia đình, người “con ngoan” thường được xem là biểu tượng của sự yên tâm và thành công trong nuôi dạy. Thế nhưng, đằng sau vẻ ngoài vâng lời ấy, không ít người con đang vật lộn với căng thẳng, lo âu và sự xa rời chính mình.
Thế nào là một người “con ngoan”?
Một người con thường được gọi là “ngoan” là đứa trẻ nghe lời, có thành tích học tập tốt, ít hoặc hầu như không gây rắc rối. Đây là hình ảnh mà nhiều ba mẹ yêu thích và yên tâm. Tuy nhiên, phía sau sự ngoan ngoãn, vâng lời và “không gây rắc rối” ấy, nhiều người con đang mang trong mình một thế giới nội tâm đầy áp lực.
Chúng ta thường hay nói “trẻ con thì biết gì” và dễ dàng bỏ qua những cảm xúc cá nhân của các con. Tuy nhiên, con người ở mọi độ tuổi đều có những nhu cầu cơ bản.
Để hiểu rõ điều này, Chuyên gia tâm lý Trần Thị Hạnh Dung (Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam – chi nhánh Phan Chu Trinh, Trưởng ban Hành trình kết nối cùng thiên nhiên khu vực Hồ Chí Minh) đưa ra phân tích dựa trên tháp nhu cầu của Maslow.
Chuyên gia tâm lý Trần Thị Hạnh Dung có nhiều kinh nghiệm đồng hành, hỗ trợ gỡ rối tâm lý cho lứa tuổi thanh thiếu niên và phụ huynh.
Con người có những nhu cầu cơ bản từ thấp đến cao là:
- Nhu cầu sinh lý như ăn uống, nghỉ ngơi;
- Nhu cầu an toàn;
- Nhu cầu kết nối xã hội;
- Nhu cầu được tôn trọng;
- Nhu cầu được thể hiện bản thân, được cho đi, được cống hiến.
Trong đó, hai nhu cầu tinh thần rất quan trọng, tồn tại từ trẻ nhỏ đến người trưởng thành, là nhu cầu được tôn trọng và nhu cầu được thể hiện giá trị thật của chính mình.
Trong quá trình lớn lên, hai nhu cầu này ở nhiều người con ngoan lại bị lệch hướng. Các con vẫn được khen, được ghi nhận, nhưng sự ghi nhận đó thường gắn chặt với thành tích và kết quả. Từ đây xuất hiện hai cách thể hiện sự tôn trọng mà người lớn thường dành cho con. Một là sự tôn trọng có điều kiện. Hai là sự tôn trọng vô điều kiện.
Sự tôn trọng có điều kiện thể hiện qua việc ba mẹ ghi nhận con chủ yếu dựa trên kết quả con đạt được. Khi con học giỏi, đạt thành tích, con được khen, được thưởng hoặc được công nhận. Điều này không sai và cũng không hoàn toàn tiêu cực. Nhưng nếu đây là cách ghi nhận chính và lặp đi lặp lại, con sẽ dần hình thành niềm tin rằng giá trị của mình nằm ở kết quả.
Con sẽ tập trung quá nhiều vào thành tích, rằng mình phải làm tốt, phải đạt chuẩn. Áp lực ban đầu đến từ kỳ vọng của ba mẹ, sau đó mở rộng ra thành những tiêu chuẩn của xã hội về thành công, sự hoàn hảo hay hình ảnh cá nhân. Trong quá trình đó, con có thể bỏ quên việc lắng nghe cảm xúc, mong muốn thật sự của bản thân.
Ngược lại, sự tôn trọng vô điều kiện là khi ba mẹ cho phép con được là chính mình. Con được quyền bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ và nhu cầu cá nhân trong sự an toàn. Ba mẹ ở bên cạnh để lắng nghe, nâng đỡ và hỗ trợ, thay vì chỉ đánh giá con qua kết quả. Khi được tôn trọng theo cách này, con cảm thấy mình có giá trị ngay cả khi chưa hoàn hảo. Con dần hiểu mình là ai, cảm nhận rõ cảm xúc của bản thân và tin rằng mình xứng đáng được yêu thương.
Theo Chuyên gia Trần Thị Hạnh Dung, một người con thực sự phát triển lành mạnh không chỉ là người ngoan ngoãn, nghe lời và ít gây rắc rối. Đó là một đứa trẻ hiểu mình, dám thể hiện, có nội tâm vững vàng và biết dựa vào giá trị bên trong để sống.
Khi ba mẹ chuyển từ việc chỉ khen kết quả sang ghi nhận nỗ lực, quá trình và cảm xúc của con, con sẽ có cơ hội xây dựng niềm tin vào bản thân, hình thành bản sắc riêng và hướng tới một cuộc sống tự tin, cân bằng và hạnh phúc hơn.
Hình tượng “con ngoan” tiềm ẩn các nguy cơ gì?
Qua kinh nghiệm thực tế đồng hành cùng nhiều khách hàng là thanh thiếu niên và gia đình, Chuyên gia Trần Thị Hạnh Dung nhận thấy rằng khi một người con có xu hướng lấy các giá trị và tiêu chuẩn của người khác, đặc biệt là của những người có ảnh hưởng lớn như ba mẹ, thầy cô hoặc xã hội, để làm kim chỉ nam cho cách sống, con rất dễ đánh mất sự kết nối với bản thân. Lúc này, con giảm đi sự quan tâm đến nhu cầu, cảm xúc và mong muốn thật sự của mình mà chỉ tập trung vào việc đáp ứng kỳ vọng bên ngoài.
Nguy cơ đầu tiên dễ nhận thấy ở những “đứa con ngoan” kiểu này chính là áp lực tâm lý kéo dài. Con phải gánh áp lực từ kỳ vọng của ba mẹ, từ những chuẩn mực thành công của xã hội và từ mong muốn phải luôn làm hài lòng người khác. Khi áp lực tích tụ trong thời gian dài, con có thể xuất hiện các biểu hiện căng thẳng, lo âu, rối loạn lo âu hoặc thậm chí là trầm cảm. Những cảm xúc này thường bị che giấu rất kỹ vì con sợ bị đánh giá là yếu đuối hoặc là hư.
Nguy cơ thứ hai là sự xa rời bản thân và mất dần sự tự tin. Khi quen sống theo tiêu chuẩn của người khác, con không hình thành được thói quen lắng nghe cảm xúc và nhu cầu nội tâm của mình.
Lâu dần, con không hiểu chính mình, từ đó mất tự tin và thiếu nền tảng để đưa ra các quyết định độc lập. Năng lực ra quyết định và kỹ năng giải quyết vấn đề vì thế cũng không được nuôi dưỡng một cách đầy đủ.
Nhiều bạn ngoan có xu hướng che giấu cảm xúc thật vì sợ bị chỉ trích, phán xét hoặc sợ đánh mất tình yêu thương và sự công nhận từ những người xung quanh. Điều này dẫn đến nguy cơ thứ ba, mà chuyên gia Hạnh Dung đặc biệt nhấn mạnh là khả năng biểu lộ cảm xúc rất kém.
Một nghiên cứu đã điều tra chiến lược kìm nén cảm xúc (expressive suppression) ở độ tuổi học trung học cơ sở. Nghiên cứu này cho thấy rằng khi con che giấu hoặc kìm nén cảm xúc tiêu cực trong tình huống xã hội, điều này ảnh hưởng cả về mặt cảm xúc và phản ứng sinh lý của con. Con kìm nén cảm xúc thường có mức stress cao hơn và báo cáo nhiều cảm xúc tiêu cực hơn so với không kìm nén cảm xúc.
Nguy cơ nghiêm trọng thứ tư của hình tượng con “ngoan” là con dễ rơi vào tình huống bị lạm dụng mà không dám lên tiếng. Khi nhu cầu an toàn quá lớn và khả năng kháng cự đã bị triệt tiêu từ sớm do thói quen luôn làm theo mong muốn của người khác, con có thể không đủ dũng khí để nói ra khi bị tổn hại. Nỗi sợ bị phán xét, sợ làm “mất hình ảnh ngoan” hoặc sợ bị cho là sai khiến con chọn cách im lặng, dù điều đó gây tổn thương sâu sắc.
Năng lực để thích nghi với những cái tình huống nó sẽ trở nên rất kém và từ đó lại càng tạo áp lực lớn hơn cho các con.
Có thể nói, vấn đề không nằm ở việc con “ngoan” hay “không ngoan”, mà nằm ở cách người lớn định nghĩa và nuôi dưỡng sự ngoan đó. Thực sự khỏe mạnh về tâm lý không phải là người con luôn làm vừa lòng người khác, mà là con được lắng nghe, được tôn trọng cảm xúc, được phép thể hiện bản thân và được hướng dẫn để phát triển năng lực nội tâm vững vàng.
Chuyên gia cho rằng, khi con được sống đúng với giá trị của mình, được ba mẹ đồng hành bằng sự thấu hiểu thay vì áp đặt, con sẽ có cơ hội lớn lên với sự tự tin và hạnh phúc bền vững hơn. Đây mới chính là nền tảng quan trọng giúp con thích nghi tốt với cuộc sống và đối diện lành mạnh với những thử thách trong tương lai.
Dấu hiệu nhận biết những hệ lụy từ hình tượng “con ngoan”
hình ảnh “con ngoan” cũng đồng nghĩa với một đứa trẻ thực sự hạnh phúc và nội lực vững vàng. Có những người con rất ngoan ở bên ngoài, biết nghe lời, biết làm vừa lòng người khác nhưng nội tâm lại chất chứa nhiều bối rối mà chính con cũng không gọi tên được.
Việc nhận diện sớm những dấu hiệu của hệ quả từ hình tượng “người con ngoan” là bước quan trọng để ba mẹ kịp thời thấu hiểu và nâng đỡ con đúng cách.
Dấu hiệu đầu tiên là con không tự tin chia sẻ ý kiến, nhu cầu. Khi con luôn im lặng, dè dặt, ngại nói ra ý kiến của mình, đó có thể là biểu hiện của việc con đang quen với vai trò “ngoan và nghe lời” ở bên ngoài, nhưng lại thiếu sự kết nối và thấu hiểu nhu cầu, cảm xúc bản thân.
Dấu hiệu thứ hai là con có xu hướng che giấu cảm xúc. Chuyên gia Hạnh Dung cho rằng nhiều người con có xu hướng che giấu cảm xúc thật vì sợ bị phán xét, sợ không được yêu thương hoặc không được chấp nhận. Con có thể luôn tỏ ra ổn, vui vẻ, nhưng bên trong lại không biết cách gọi tên và chia sẻ những cảm xúc khó chịu, buồn bã hay tổn thương.
Dấu hiệu thứ ba liên quan đến khả năng đưa ra quyết định. Khi đứng trước những lựa chọn phù hợp với lứa tuổi, nếu con thường xuyên phụ thuộc vào ý kiến của người khác, không dám quyết định theo mong muốn của mình, đó cũng là một hệ quả thường gặp của hình tượng người con “ngoan”. Từ góc độ tâm lý học, dấu hiệu này cần được nhìn nhận bằng sự lắng nghe và thấu cảm, để con dần học cách hiểu mình và sống đúng với giá trị của bản thân.
3 nguyên nhân chủ yếu gây nên những hệ quả không tích cực
Chuyên gia Hạnh Dung cho rằng, yếu tố trọng điểm dẫn đến những khó khăn tâm lý ở người con không nằm ở bản thân con, mà bắt nguồn từ môi trường giáo dục. Trong 3 môi trường là gia đình, nhà trường và xã hội thì gia đình là môi trường đầu tiên, có ảnh hưởng sâu sắc nhất đến sự phát triển cả về thể chất lẫn tinh thần của con. Cách ba mẹ tương tác, nuôi dạy và đặt kỳ vọng trong suốt quá trình con lớn lên có thể trở thành nền tảng, nhưng cũng có thể là áp lực âm thầm kéo dài.
Một trong những nguyên nhân phổ biến là sự giáo dục quá hà khắc, tạo ra áp lực không cần thiết đối với các con. Khi con thường xuyên bị la mắng, đánh đòn hoặc bị chỉ trích mỗi khi mắc lỗi, hoặc là không đạt được thành tích như kỳ vọng của gia đình, con sẽ dần hình thành cảm giác sợ sai. Trong những tình huống như vậy, con không còn tập trung vào việc hiểu đúng – sai, mà chỉ cố gắng làm sao để không bị trách phạt.
Với kiểu giáo dục này, con có xu hướng thuần phục, học cách nghe lời, làm theo ý ba mẹ. Tuy nhiên, sự thuần phục đó không đi kèm với cảm giác an toàn hay thoải mái. Về lâu dài, con sẽ thường xuyên sống trong trạng thái căng thẳng, nhạy cảm và cẩn trọng trước mọi áp lực trong học tập và sinh hoạt hằng ngày.
Khi áp lực này kéo dài và vượt quá khả năng chịu đựng, con sẽ bắt đầu né tránh những tình huống khó khăn. Ở một số thời điểm, việc né tránh có thể giúp con tạm thời “dễ thở” hơn. Nhưng trong thực tế, có nhiều tình huống con không thể né tránh, chẳng hạn như việc học tập, các mối quan hệ với bạn bè hay thầy cô.
Sự chịu đựng dồn nén lâu ngày có thể dẫn đến các vấn đề nghiêm trọng hơn như rối loạn lo âu hoặc trầm cảm.
Bên cạnh sự hà khắc, kỳ vọng của ba mẹ cũng là một yếu tố tác động mạnh mẽ. Các con thường cũng có xu hướng là không muốn xung đột không muốn ba mẹ thất vọng về mình, đặt mục tiêu của ba mẹ lên trên mục tiêu cá nhân, tự mình tìm cách vượt qua các vướng mắc. Như vậy, nhưng lo lắng, bất an không được giải tỏa và tác động tiêu cực ngược trở lại chính con, tích tụ lâu ngày sẽ tạo thành khủng hoảng tâm lý.
Nguyên nhân thứ ba xuất phát từ việc mỗi người có một nét tính cách và sự phát triển nội tâm khác nhau. Ví như cùng một ba mẹ sinh ra nhưng người chị thì hướng ngoại, hòa đồng còn người em lại hướng nội, nhạy cảm. Do đó, việc đánh đồng những người con theo cùng tiêu chí sẽ không phù hợp.
Từ những phân tích trên, Chuyên gia Trần Thị Hạnh Dung nhấn mạnh điều quan trọng là ba mẹ cần hiểu rõ những yếu tố này để điều chỉnh cách nuôi dạy cho thích hợp. Việc nuôi dạy con không thể áp dụng một khuôn mẫu chung cho tất cả, mà cần linh hoạt theo từng con, từng giai đoạn phát triển.
Sự quan sát và điều chỉnh kịp thời cách đồng hành không chỉ giúp con giảm bớt áp lực, mà còn tạo điều kiện để con phát triển nội tâm một cách lành mạnh, tự tin và bền vững hơn trong cuộc sống.
Vậy ba mẹ cần làm gì để đồng hành đúng cách, giúp con trưởng thành trong hạnh phúc và bình an?
Giải pháp trong việc nuôi dạy con khỏe mạnh, cân bằng về tinh thần và thể chất
Chuyên gia tâm lý Trần Thị Hạnh Dung đã đưa ra những định hướng cụ thể giúp ba mẹ đồng hành cùng con một cách lành mạnh và bền vững hơn, như sau:
- Một là, tạo dựng môi trường, không khí tâm lý an toàn trong gia đình.
Đó là những buổi trò chuyện khích lệ, chia sẻ cởi mở, nơi con có thể nói về suy nghĩ, cảm xúc và cả những khó khăn đang trải qua. Điều cốt lõi không nằm ở việc ba mẹ nói gì, mà là cách lắng nghe.
Bởi vì khi mình có sự tôn trọng, không chỉ trích phán xét trong quá trình con chia sẻ thì lúc đó con mới cảm thấy an toàn để chia sẻ để, nói ra suy nghĩ thật lòng. Và từ đó, ba mẹ có thể biết được những vấn đề vướng mắc thật sự mà con đang gặp phải là gì và có hướng hỗ trợ phù hợp
- Hai là, tôn trọng quá trình trưởng thành của con.
Theo Chuyên gia Trần Thị Hạnh Dung, trưởng thành luôn đi kèm với những vấp ngã, sai lầm và những bài học – dù nhỏ hay lớn. Ba mẹ cần chấp nhận thực tế này và cho phép con được thử, được sai trong giới hạn an toàn.
- Ba là khích lệ con đưa ra quyết định và tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.
Ngay cả khi ba mẹ nhận thấy lựa chọn của con chưa phù hợp, ba mẹ vẫn có thể hướng dẫn, phân tích. Nhưng cần tôn trọng quyết định cuối cùng của con. Sự trả giá ở hiện tại, nếu được nâng đỡ đúng cách, sẽ trở thành bài học quý giá, giúp con tránh phải trả những cái giá lớn hơn trong tương lai.
Đồng hành đúng cách sẽ giúp con xây dựng một nội tâm vững vàng, biết dựa vào giá trị của chính mình để trưởng thành.
Đó cũng là những lưu ý quan trọng để ba mẹ cùng con đi qua hành trình nuôi dạy đầy tinh tế này, hướng đến mục tiêu cuối cùng là những người con tự tin, cân bằng và hạnh phúc.
Tổng kết
Nhận diện được những nguy cơ tiềm ẩn phía sau hình tượng người con “ngoan” là bước đầu quan trọng, nhưng để tháo gỡ và điều chỉnh đúng cách, ba mẹ rất cần sự đồng hành chuyên môn phù hợp. Mỗi người con có một đặc điểm tâm lý, một nhịp phát triển và những tổn thương rất riêng, không thể áp dụng một khuôn mẫu chung cho tất cả.
Khi ba mẹ lựa chọn đồng hành cùng chuyên gia tâm lý, quá trình nuôi dạy con sẽ trở nên nhẹ nhàng và rõ ràng hơn. Ba mẹ có cơ hội hiểu sâu hơn về thế giới nội tâm của con, nhận diện đúng nguyên nhân gốc rễ của những khó khăn đang diễn ra, từ đó điều chỉnh cách tương tác và nâng đỡ con một cách phù hợp với từng giai đoạn phát triển. Sự hỗ trợ chuyên môn cũng là điểm tựa tâm lý, giảm bớt áp lực và lo lắng cho ba mẹ.
Nếu gia đình được dẫn dắt đúng hướng, con sẽ có điều kiện xây dựng nội tâm vững vàng, phát triển khả năng tự tin, tự chủ và thích nghi lành mạnh với cuộc sống. Đây chính là nền tảng quan trọng để con trưởng thành trong bình an và hạnh phúc lâu dài.
Bạn có đang bối rối, không biết phải đồng hành cùng con trưởng thành như thế nào? Hay con của bạn đang có những dấu hiệu tâm lý bất ổn do gánh nặng “con ngoan, trò giỏi” không?
Nếu bạn cần có sự hỗ trợ của Chuyên gia Tâm lý, vui lòng liên hệ Hotline: 096 589 8008 hoặc đặt ngay lịch hẹn với Chuyên gia tại đây.
Xem thêm về chia sẻ của chuyên gia tâm lý Trần Thị Hạnh Dung:
Có thể bạn quan tâm:
Trở thành người đầu tiên bình luận cho bài viết này!