Rối loạn tâm thần do chất kích thích là gì? Có chữa được không?

Rối loạn tâm thần do chất kích thích là tình trạng rối loạn nhận thức và hành vi xuất hiện sau khi sử dụng các chất tác động mạnh lên hệ thần kinh trung ương. Người bệnh có thể xuất hiện ảo giác, hoang tưởng hoặc mất kiểm soát cảm xúc trong thời gian dùng hoặc sau khi ngừng chất kích thích.

Rối loạn tâm thần do chất kích thích là gì?

Rối loạn tâm thần do chất kích thích là tình trạng xuất hiện các triệu chứng loạn thần như ảo giác, hoang tưởng hoặc rối loạn hành vi có liên quan chặt chẽ đến việc sử dụng các chất kích thích thần kinh. Các biểu hiện này hình thành khi chất tác động làm mất cân bằng hoạt động sinh hóa trong não, ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức và kiểm soát cảm xúc.

Tình trạng này có thể khởi phát trong lúc đang sử dụng, ngay sau khi dùng hoặc trong giai đoạn ngừng chất. Mức độ nặng nhẹ khác nhau tùy vào loại chất, liều lượng, thời gian sử dụng và yếu tố cá nhân của người bệnh.

Theo hệ thống phân loại DSM-5, đây là dạng loạn thần liên quan trực tiếp đến tác động sinh hóa của chất gây nghiện lên não. Việc chẩn đoán cần dựa vào mối liên hệ rõ ràng giữa thời điểm sử dụng chất và sự xuất hiện của triệu chứng.

Các chất kích thích thường gây rối loạn tâm thần

Nhiều chất tác động lên hệ thần kinh trung ương có thể gây ra hoặc làm nặng thêm triệu chứng loạn thần, đặc biệt khi sử dụng liều cao hoặc kéo dài. Các nhóm chất thường gặp bao gồm:

• Amphetamine và methamphetamine (ma túy đá): Đây là nguyên nhân phổ biến nhất do làm tăng mạnh dopamine trong não, dễ gây ảo giác và hoang tưởng.
• Cocaine: Chất này kích thích hệ thần kinh mạnh, có thể gây kích động, hoang tưởng bị hại và rối loạn hành vi.
• MDMA (thuốc lắc): Việc sử dụng liều cao hoặc kết hợp nhiều chất có thể làm xuất hiện ảo giác và thay đổi nhận thức.
• Cần sa liều cao: Ở một số người, đặc biệt là người trẻ hoặc có yếu tố nguy cơ tâm thần, cần sa có thể kích hoạt loạn thần.
• Ketamine và các chất gây ảo giác (như LSD, PCP): Những chất này làm biến đổi nhận thức thực tại và có thể gây triệu chứng loạn thần cấp tính.

Ngoài ra, việc lạm dụng rượu kéo dài hoặc ngừng rượu đột ngột sau thời gian sử dụng nhiều có thể gây ra các triệu chứng loạn thần. Người bệnh có thể xuất hiện ảo giác, lú lẫn, kích động hoặc rối loạn ý thức trong giai đoạn cai rượu, đặc biệt nếu không được theo dõi y tế. Một số thuốc kê đơn khi sử dụng sai chỉ định hoặc tự ý tăng liều cũng có thể làm khởi phát triệu chứng loạn thần ở người nhạy cảm.

Cơ chế phát triển rối loạn tâm thần sau khi sử dụng chất kích thích

Chất kích thích làm tăng đột ngột dopamine – chất dẫn truyền thần kinh liên quan mật thiết đến cảm xúc, động lực và quá trình nhận thức. Sự gia tăng quá mức này khiến não bộ rơi vào trạng thái kích hoạt bất thường.

Khi dopamine dư thừa tại vùng não trước trán và hệ viền, người dùng có thể xuất hiện ảo giác, hoang tưởng hoặc hành vi kích động. Những thay đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng kiểm soát suy nghĩ và cảm xúc.

Nếu sử dụng trong thời gian dài, cấu trúc và chức năng não có thể bị biến đổi, làm tăng nguy cơ tái phát triệu chứng ngay cả khi đã ngừng chất kích thích. Điều này lý giải vì sao một số trường hợp cần theo dõi và điều trị lâu dài.

Dấu hiệu rối loạn tâm thần do chất kích thích

Các triệu chứng của rối loạn tâm thần do chất kích thích thường xuất hiện trong khi người bệnh đang sử dụng, ngay sau khi dùng hoặc trong giai đoạn ngừng chất đột ngột. Biểu hiện có thể khác nhau tùy vào loại chất, liều lượng, thời gian sử dụng và đặc điểm sinh học của từng người, nhưng nhìn chung đều tác động rõ rệt đến nhận thức, cảm xúc và hành vi.

• Ảo giác: Người bệnh có thể nghe thấy tiếng nói, nhìn thấy hình ảnh hoặc cảm nhận những điều không tồn tại trong thực tế. Ảo giác nghe là phổ biến nhất, thường mang nội dung đe dọa hoặc chỉ trích, khiến người bệnh sợ hãi và mất kiểm soát.
• Hoang tưởng: Xuất hiện niềm tin sai lệch nhưng người bệnh tin tưởng tuyệt đối, dù không có bằng chứng. Thường gặp nhất là hoang tưởng bị theo dõi, bị hại hoặc ghen tuông vô căn cứ, dễ dẫn đến hành vi phòng vệ quá mức.
• Kích động và hành vi mất kiểm soát: Người bệnh có thể trở nên cáu gắt, bồn chồn, nói nhiều hoặc hành động liều lĩnh. Trong trường hợp nặng, họ có nguy cơ gây nguy hiểm cho bản thân hoặc người xung quanh.
• Rối loạn giấc ngủ: Mất ngủ kéo dài là dấu hiệu thường gặp, đặc biệt ở người sử dụng methamphetamine hoặc cocaine. Thiếu ngủ liên tục làm triệu chứng loạn thần trở nên nghiêm trọng hơn.
• Suy giảm khả năng nhận thức: Khả năng tập trung, ghi nhớ và đánh giá tình huống bị ảnh hưởng rõ rệt. Người bệnh khó phân biệt đâu là thực tế và đâu là sản phẩm của ảo giác hoặc hoang tưởng.
• Thay đổi cảm xúc đột ngột: Tâm trạng có thể chuyển từ hưng phấn sang lo âu hoặc trầm buồn trong thời gian ngắn. Sự dao động này khiến hành vi trở nên khó lường và thiếu ổn định.

Nếu các biểu hiện trên xuất hiện sau khi sử dụng chất kích thích, cần đưa người bệnh đi khám chuyên khoa tâm thần sớm để được đánh giá và can thiệp kịp thời.

Nguyên nhân và các yếu tố làm tăng nguy cơ rối loạn tâm thần do chất kích thích

Rối loạn tâm thần không xảy ra ở tất cả những người sử dụng chất kích thích. Tuy nhiên, một số yếu tố sinh học và hành vi có thể làm tăng đáng kể khả năng khởi phát loạn thần.

• Sử dụng liều cao hoặc kéo dài: Việc dùng chất kích thích với liều lớn trong thời gian dài làm não bộ bị kích hoạt quá mức liên tục. Tình trạng này khiến hệ thống dẫn truyền thần kinh mất cân bằng và làm tăng nguy cơ xuất hiện ảo giác, hoang tưởng.
• Lạm dụng nhiều loại chất cùng lúc: Kết hợp nhiều chất kích thích hoặc dùng kèm rượu, thuốc an thần có thể làm rối loạn hoạt động não nghiêm trọng hơn. Sự tương tác giữa các chất khiến triệu chứng loạn thần dễ bùng phát và khó kiểm soát.
• Tiền sử cá nhân hoặc gia đình có rối loạn tâm thần: Người có người thân mắc tâm thần phân liệt, rối loạn lưỡng cực hoặc các bệnh lý loạn thần khác có nguy cơ cao hơn. Chất kích thích có thể đóng vai trò như yếu tố kích hoạt bệnh tiềm ẩn.
• Thiếu ngủ kéo dài và căng thẳng nặng: Mất ngủ nhiều ngày liên tiếp, đặc biệt khi sử dụng methamphetamine, làm não rơi vào trạng thái quá tải. Căng thẳng tâm lý kéo dài cũng làm giảm khả năng thích nghi và kiểm soát cảm xúc.
• Bắt đầu sử dụng từ độ tuổi sớm: Não bộ ở thanh thiếu niên vẫn đang trong giai đoạn phát triển. Việc tiếp xúc sớm với chất kích thích có thể làm tăng nguy cơ rối loạn tâm thần về sau.

Rối loạn tâm thần do chất kích thích có chữa được không?

Khả năng điều trị khỏi rối loạn tâm thần do chất kích thích phụ thuộc vào thời gian sử dụng, mức độ tổn thương não và việc người bệnh có tiếp tục dùng chất hay không. Nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng cách, nhiều trường hợp có thể hồi phục đáng kể.

• Trường hợp có thể hồi phục hoàn toàn:

Khi ngừng sử dụng chất kích thích và điều trị kịp thời, các triệu chứng loạn thần cấp tính có thể thuyên giảm sau vài ngày đến vài tuần. Người bệnh cần tuân thủ phác đồ thuốc và theo dõi sát để hạn chế tái phát.

• Trường hợp triệu chứng kéo dài:

Ở một số người, biểu hiện loạn thần vẫn tồn tại nhiều tháng dù đã cai nghiện. Tình trạng này thường gặp ở những trường hợp sử dụng kéo dài hoặc có yếu tố nguy cơ tâm thần tiềm ẩn trước đó.

• Nguy cơ tái phát:

Nếu tiếp tục sử dụng lại chất kích thích, nguy cơ tái phát rất cao và mức độ có thể nặng hơn lần đầu. Mỗi đợt tái sử dụng đều làm tăng nguy cơ tổn thương não lâu dài.

Rối loạn tâm thần do chất kích thích có nguy hiểm không?

Rối loạn tâm thần do chất kích thích là tình trạng nguy hiểm nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Các triệu chứng loạn thần có thể làm người bệnh mất khả năng kiểm soát hành vi, từ đó dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng cho bản thân và xã hội.

• Nguy cơ gây hại cho bản thân: Người bệnh có thể thực hiện hành vi nguy hiểm do bị chi phối bởi ảo giác hoặc hoang tưởng. Một số trường hợp có ý nghĩ tự sát hoặc tự làm tổn thương cơ thể vì tin vào những nội dung sai lệch mà họ nghe hoặc nhìn thấy.
• Nguy cơ gây nguy hiểm cho người xung quanh: Hoang tưởng bị hại hoặc bị theo dõi có thể khiến người bệnh phản ứng phòng vệ quá mức. Họ có thể trở nên kích động, tấn công người khác hoặc có hành vi bạo lực ngoài ý muốn.
• Suy giảm chức năng nhận thức lâu dài: Việc sử dụng chất kích thích kéo dài có thể làm tổn thương tế bào thần kinh và ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng tập trung và tư duy logic. Một số trường hợp vẫn còn suy giảm nhận thức ngay cả sau khi đã ngừng sử dụng.
• Tăng nguy cơ mắc rối loạn tâm thần mạn tính: Chất kích thích có thể kích hoạt bệnh lý tâm thần tiềm ẩn ở người có yếu tố nguy cơ. Một số người sau nhiều đợt loạn thần có thể tiến triển thành rối loạn tâm thần kéo dài.
• Ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống xã hội: Tình trạng loạn thần và nghiện chất có thể làm gián đoạn học tập, công việc và các mối quan hệ gia đình. Người bệnh thường gặp khó khăn trong việc duy trì ổn định cuộc sống nếu không được hỗ trợ chuyên môn.

Nếu người thân xuất hiện biểu hiện bất thường sau khi sử dụng chất kích thích, gia đình nên đưa họ đến cơ sở chuyên khoa để được đánh giá và can thiệp sớm. Việc điều trị kịp thời giúp giảm đáng kể nguy cơ biến chứng lâu dài.

Chẩn đoán rối loạn tâm thần do chất kích thích

Việc chẩn đoán rối loạn tâm thần do chất kích thích cần được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa tâm thần dựa trên khai thác bệnh sử, thăm khám lâm sàng và đánh giá mối liên hệ với việc sử dụng chất. Mục tiêu của chẩn đoán là xác định rõ nguyên nhân triệu chứng loạn thần có liên quan trực tiếp đến chất kích thích hay do một rối loạn tâm thần nguyên phát.

• Khai thác tiền sử sử dụng chất: Bác sĩ sẽ hỏi chi tiết về loại chất đã sử dụng, liều lượng, tần suất và thời điểm gần nhất. Thông tin này giúp xác định mối liên hệ thời gian giữa việc dùng chất và sự xuất hiện của triệu chứng.
• Đánh giá triệu chứng loạn thần: Bác sĩ sẽ thăm khám để ghi nhận các biểu hiện như ảo giác, hoang tưởng, rối loạn hành vi hoặc suy giảm nhận thức. Mức độ nặng nhẹ và thời gian kéo dài của triệu chứng là yếu tố quan trọng trong chẩn đoán.
• Loại trừ rối loạn tâm thần nguyên phát: Bác sĩ cần phân biệt với các bệnh lý như tâm thần phân liệt hoặc rối loạn lưỡng cực. Nếu triệu chứng vẫn tồn tại kéo dài sau khi đã ngừng chất một thời gian đủ lâu, khả năng rối loạn nguyên phát sẽ được cân nhắc.
• Xét nghiệm hỗ trợ khi cần thiết: Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm nước tiểu hoặc máu để phát hiện sự hiện diện của chất kích thích. Các xét nghiệm cận lâm sàng khác giúp loại trừ nguyên nhân thực thể như tổn thương não hoặc rối loạn chuyển hóa.

Việc chẩn đoán chính xác có ý nghĩa quan trọng vì hướng điều trị và tiên lượng sẽ khác nhau tùy thuộc vào nguyên nhân gây loạn thần. Người bệnh nên được đánh giá sớm để tránh biến chứng và giảm nguy cơ tái phát.

Phương pháp điều trị rối loạn tâm thần do chất kích thích

Điều trị rối loạn tâm thần do chất kích thích cần được thực hiện tại cơ sở y tế có chuyên môn về tâm thần và nghiện chất. Mục tiêu điều trị không chỉ là kiểm soát triệu chứng loạn thần cấp tính mà còn ngăn tái sử dụng và phục hồi chức năng tâm lý – xã hội cho người bệnh.

Điều trị trong giai đoạn cấp tính

Trong giai đoạn người bệnh xuất hiện ảo giác, hoang tưởng hoặc kích động mạnh, bác sĩ có thể chỉ định thuốc chống loạn thần để kiểm soát triệu chứng. Việc dùng thuốc phải tuân theo đơn và được theo dõi chặt chẽ nhằm hạn chế tác dụng phụ và đảm bảo an toàn.

Nếu người bệnh có nguy cơ gây hại cho bản thân hoặc người khác, việc điều trị nội trú tại bệnh viện có thể cần thiết. Môi trường kiểm soát giúp đảm bảo an toàn và tạo điều kiện ổn định tâm thần sớm.

Ngừng sử dụng và điều trị rối loạn sử dụng chất

Ngừng hoàn toàn chất kích thích là điều kiện bắt buộc để ngăn triệu chứng tái phát. Người bệnh nên tham gia chương trình cai nghiện có giám sát y tế để được hỗ trợ về thể chất và tâm lý trong giai đoạn đầu.

Liệu pháp hành vi nhận thức và tư vấn tâm lý giúp người bệnh nhận diện yếu tố kích hoạt việc sử dụng chất. Các chương trình phục hồi cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trạng thái không sử dụng.

Điều trị duy trì và theo dõi lâu dài

Sau khi triệu chứng ổn định, bác sĩ có thể tiếp tục duy trì thuốc trong một khoảng thời gian nhất định tùy theo diễn tiến lâm sàng. Việc tái khám định kỳ giúp đánh giá đáp ứng điều trị và điều chỉnh phác đồ khi cần.

Gia đình cần được hướng dẫn cách theo dõi dấu hiệu bất thường và hỗ trợ người bệnh tái hòa nhập sinh hoạt bình thường. Sự phối hợp giữa nhân viên y tế, người bệnh và gia đình giúp giảm nguy cơ tái phát và cải thiện tiên lượng lâu dài.

Hỗ trợ tâm lý – xã hội và phục hồi chức năng

Ngoài điều trị bằng thuốc, người bệnh cần được hỗ trợ cải thiện kỹ năng sống và quản lý cảm xúc. Các hoạt động phục hồi chức năng giúp tăng khả năng làm việc, học tập và duy trì mối quan hệ xã hội.

Can thiệp sớm và điều trị toàn diện giúp nhiều trường hợp hồi phục tốt và hạn chế biến chứng kéo dài. Người bệnh nên tìm đến cơ sở chuyên khoa khi xuất hiện triệu chứng để được tư vấn và điều trị phù hợp.

Cách chăm sóc người bị rối loạn tâm thần do chất kích thích

Việc chăm sóc đúng cách giúp người bệnh ổn định tâm lý và giảm nguy cơ tái phát sau điều trị. Gia đình cần phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế để đảm bảo quá trình hồi phục diễn ra an toàn và bền vững.

• Theo dõi thay đổi hành vi hằng ngày: Người chăm sóc cần quan sát các dấu hiệu như mất ngủ, nói chuyện bất thường hoặc nghi ngờ vô căn cứ. Việc phát hiện sớm biểu hiện tái phát giúp can thiệp kịp thời.
• Tạo môi trường sống yên tĩnh, ít kích thích: Không gian ổn định và hạn chế căng thẳng giúp hệ thần kinh dần hồi phục. Gia đình nên tránh tranh cãi hoặc tạo áp lực tâm lý cho người bệnh.
• Khuyến khích duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh: Người bệnh nên ngủ đủ giấc, ăn uống cân đối và vận động nhẹ nhàng mỗi ngày. Lối sống điều độ hỗ trợ cải thiện sức khỏe não bộ và cảm xúc.
• Hạn chế tiếp xúc với yếu tố nguy cơ: Gia đình nên giúp người bệnh tránh xa môi trường, bạn bè hoặc hoàn cảnh dễ gợi nhớ đến việc sử dụng chất kích thích. Sự chủ động phòng ngừa làm giảm nguy cơ tái nghiện.
• Giữ giao tiếp cởi mở và tôn trọng: Người chăm sóc nên lắng nghe, động viên và tránh kỳ thị. Thái độ thấu hiểu giúp người bệnh cảm thấy an toàn và có động lực duy trì quá trình hồi phục.

Nếu người bệnh xuất hiện trở lại các biểu hiện như ảo giác, kích động hoặc mất kiểm soát hành vi, gia đình cần đưa họ đến cơ sở chuyên khoa để được đánh giá sớm. Việc chăm sóc đúng cách kết hợp theo dõi sát giúp cải thiện tiên lượng lâu dài.

Cách phòng ngừa rối loạn tâm thần do chất kích thích

Phòng ngừa rối loạn tâm thần do chất kích thích tập trung vào việc hạn chế tiếp xúc với chất gây nghiện và kiểm soát các yếu tố nguy cơ từ sớm. Chủ động bảo vệ sức khỏe tâm thần giúp giảm đáng kể khả năng khởi phát loạn thần.

• Không sử dụng các chất kích thích trái phép: Việc tránh xa ma túy tổng hợp, cocaine hoặc các chất gây nghiện khác là biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất. Không có mức sử dụng nào được xem là an toàn đối với não bộ.
• Không lạm dụng thuốc kê đơn: Một số thuốc có tác dụng kích thích thần kinh nếu dùng sai chỉ định có thể gây rối loạn tâm thần. Người dùng cần tuân thủ đúng hướng dẫn của bác sĩ và không tự ý tăng liều.
• Giáo dục sớm cho thanh thiếu niên: Não bộ ở độ tuổi vị thành niên vẫn đang phát triển nên dễ bị tổn thương bởi chất kích thích. Gia đình và nhà trường cần cung cấp kiến thức đúng đắn để phòng tránh từ sớm.
• Quản lý căng thẳng và giấc ngủ: Căng thẳng kéo dài và thiếu ngủ làm tăng nguy cơ rối loạn tâm thần khi có yếu tố kích thích. Duy trì lối sống điều độ giúp hệ thần kinh hoạt động ổn định hơn.
• Tầm soát ở người có yếu tố nguy cơ cao: Người có tiền sử gia đình mắc rối loạn tâm thần cần thận trọng hơn với các chất tác động thần kinh. Việc tư vấn sớm giúp nhận diện và phòng ngừa nguy cơ tiềm ẩn.

Rối loạn tâm thần do chất kích thích là tình trạng nghiêm trọng nhưng có thể kiểm soát và cải thiện nếu được phát hiện sớm. Việc ngừng sử dụng chất, điều trị đúng chuyên khoa và chăm sóc phù hợp đóng vai trò quyết định trong quá trình hồi phục.

Chủ động phòng ngừa và tìm kiếm hỗ trợ y tế khi xuất hiện dấu hiệu bất thường giúp giảm nguy cơ biến chứng lâu dài. Bảo vệ sức khỏe tâm thần không chỉ là trách nhiệm của cá nhân mà còn cần sự đồng hành của gia đình và cộng đồng.

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM

• Rối loạn tâm thần do sử dụng rượu bia nguy hiểm không?
• Rối loạn tâm thần do nghiện game – Hiện trạng đáng báo động
• Các rối loạn tâm thần tuổi học đường cần được phát hiện sớm
• Rối loạn tâm thần sau sinh nguy hiểm không? Hướng điều trị